Nowości ze świata nauki

Nanotechnologia, ciemna materia, walka z rakiem, ale i wpływ bogactwa na szczęście - to tematy badań, za które przyznano Europejskie Nagrody Naukowe - Nagrody Kartezjusza, Nagrody Marii Curie-Skłodowskiej oraz nagrody dla najlepszych europejskich popularyzatorów nauki; łączna ich pula wyniosła ponad 1,8 mln euro.

Trzy Nagrody Kartezjusza (w sumie 1,36 miliona euro) przyznano:

Projektowi VIRLIS - badaniom nad niebezpieczną bakterią Listeria, która przenosi się głównie poprzez żywność. Projekt realizowało 8 zespołów pod kierownictwem prof. Pascale Cossart z Instytutu Pasteura.

Projektowi SYNNANOMOTORS, czyli pracom nad silnikami wielkości cząsteczek chemicznych (6 zespołów: kierownik - prof. David Leigh z Edynburga).

Projektowi EPICA - badaniom antarktycznych rdzeni lodowych, dzięki którym można prześledzić zmiany klimatu w ciągu ostatniego miliona lat (12 zespołów, kierownik - prof. Hubertus Fischer z Bremerhaven.

Nagroda Kartezjusza jest przyznawana za wybitne osiągnięcia naukowe, przy czym w projekt muszą być zaangażowane co najmniej 2 zespoły badawcze z dwóch różnych krajów Unii Europejskiej lub z kraju Unii Europejskiej i kraju stowarzyszonego. O nagrodę mogą ubiegać się wszystkie projekty, nie tylko finansowane przez Komisję Europejską, ze wszystkich dziedzin nauki, łącznie z naukami społeczno-ekonomicznymi.

Nagroda Kartezjusza ma promować badania w Europie i na świecie, stymulować wzrost zainteresowania wynikami naukowymi oraz kierować uwagę młodych ludzi na karierę naukową.

Nagrody dla popularyzatorów nauki (po 60 tys. euro) otrzymali: prof. Jean-Pierre Luminet (Francja), znakomity astrofizyk i kosmolog, autor popularyzatorskich książek i programów telewizyjnych; Delphine Grinberg (Francja), projektantka interaktywnych ekspozycji muzealnych i autorka bestsellerowych książek o doświadczeniach dla dzieci; Peter Leonard (W.Brytania) - autor programów telewizyjnych dla BBC.

Pięć nagród Marii Curie po 50 tys. euro otrzymali: dr Luisa Corrado (Włochy) za badania dotyczące zależności miedzy wzrostem gospodarczym a poziomem szczęścia; dr Batu Erman (Turcja) za wybitne osiągnięcia w dziedzinie badań nad limfocytami i możliwością ich wykorzystania w walce z rakiem; dr Andrea Ferrari (Włochy) - za badania nad ultracienkimi powłokami węgla; Robert Nichol (W. Brytania) za badania nad ciemną materią; Valerie O’Donnell (W. Brytania) za pracę o roli nadtlenków lipidów w reakcjach immunologicznych.

Dziś chciałbym skrótowo opisać jeden z projektów naukowych, w którym Polska weźmie udział, a mianowicie LOFAR (LOw Frequency ARray). LOFAR to wieloelementowy interferometryczny radioteleskop, który będzie mógł prowadzić obserwacje na częstotliwościach od 20 do 240 MHz.

Jest to projekt zapoczątkowany przez holenderski instytut astronomiczny ASTRON, który oprócz teleskopu LOFAR dysponuje również Obserwatorium Radiowym Westerbork i zajmuje się rozwojem optycznych i podczerwonych teleskopów, włączając w to Very Large Telescope ESO i James Webb Space Telescope.

Nowa, rewolucyjna budowa radioteleskopu stworzy naukowcom wyjątkowe możliwości, między innymi:

• o wiele wyższą rozdzielczość i czułość niż inny teleskop na tak niskich częstotliwościach
• niezawodność teleskopu, który nie zawiera żadnych ruchomych części

LOFAR jest tak zwanym teleskopem software’owym, anteny zbierają sygnały, które po przetwarzaniu w postać cyfrową są wysyłane do komputera centralnego, w którym są poddawane kalibracji, filtrowaniu, dodawaniu i analizie. Centralny komputer, którym jest Blue Gene, emuluje konwencjonalną antenę. LOFAR więc, składa się z dużej ilości radioodbiorników, z których każdy można dostroić do danej częstotliwości, a sygnały przez nie odebrane zostają przetworzone w centralnym komputerze, co tworzy “teleskop software’owy” bez żadnych ruchomych części.

Koszt takiego teleskopu jest zdominowany głównie przez ceny części elektronicznych i spełnia prawo Moore’a. Pozwala to budować coraz większe teleskopy z coraz tańszych części.

Początkowo projekt zakładał budowę około 100 stacji w kształcie rozgwiazdy, z czego ok. 50 miało znaleźć się w centrum, a pozostałe na ramionach rozgwiazdy tworząc bazę o długości ok. 100 km (dla europejskich stacji nawet 1000km). Obecnie ze względów finansowych projekt został okrojony o około połowę, lecz zachowa swoją pierwotną strukturę gwiaździstą. Zmniejszono również wielkość holenderskich stacji o połowę. Każda stacja będzie składać się z 96 anten niskiej częstotliwości LBA (20-80 MHz) i 48 wysokiej częstotliwości HBA (115-240 MHz) oraz 48 odbiorników, do których podłączone zostaną anteny. Za pomocą światłowodu o przepustowości co najmniej 3 Gb/s z każdej stacji będą przesyłane dane do centrali LOFAR w Holandii.

Stacje w pozostałych krajach europejskich (m. in. w Polsce, Niemczech, Francji) będą miały dwukrotnie większą liczbę anten i odbiorników. Szacuje się, że potrzebny będzie transfer danych o szybkości terabitów na sekundę, natomiast moc obliczeniowa rzędu tera-FLOPS.

Oprócz Holandii do projektu LOFAR przystąpiły:

• Niemcy - Effelsberg (działająca stacja), Garching, Poczdam, Tautenburg, Jülich
• Wielka Brytania - Chilbolton, Cambridge, Jodrell, Edinburgh
• Szwecja - Onsala
• Francja - Nancay
• Polska - Kraków, Toruń, Zielona Góra
• Austria/Ukraina
• Włochy
• Irlandia

Pierwsze wyniki obserwacji działających stacji LOFAR są już dostępne. LOFAR jest doskonałym przyrządem zaprojektowanym do detekcji i analizy sygnałów pochodzących od obiektów tak odległych, że ich sygnały radiowe zostały wysłane tuż po Wielkim Wybuchu. Oczekuje się odkrycia najwcześniejszych obiektów we Wszechświecie - gwiazd, czarnych dziur - może dowiemy się czym były te obiekty. Umożliwi jednak również między innymi obserwacje burz magnetycznych na Słońcu oraz wiatrów słonecznych.

Źródło: astrofizyk.blogspot.com